تاریخچه قلمکاری و مراحل تولید آن

تاریخچه قلمکاری و مراحل تولید آن

کشور ما یکی از کشورهای غنی در زمینه تاریخ، هنر و فرهنگ است.شاهد این موضوع، در گوشه به گوشه این خاک و شناسایی هنر و صنایع دستی این مملکت است.همه این صنایع ریشه در فرهنگ و تاریخ آن منطقه دارد.هنر قلمکاری یا همان چیت سازی نیز از این قاعده مستثنا نیست.بنا بر منابع تاریخی قدمت این صنعت به دوره شاه عباس برمیگردد و در دوره صفویه گسترش یافته و رونق فراوانی میباید.در دوره شاه عباس بیشتر لباس های زنانه و مردانه از پارچه های قلم کاری شده با زر و اکلیل تهیه و دوخته میشده است.

مرکز قلم کاری

اصفهان که در دوره صفویه به عنوان پایتخت ایران شناخته میشد به عنوان مرجع هنر قلم کاری یا همان چیت سازی میباشد.اینروزها اگر به بازار اصفهان سری بزنید متوجه خواهید شد که این صنعت چقدر پیشرفت و گستردگی داشته است.تنوع محصولاتی که با استفاده از هنر قلم کاری تولید میشوند بسیار متنوع و گسترده شده است. از جمله این گستردگی میتوان به طراحی انواع رومیزی، روتختی، سجاده، سفره، روسری، کیف، رویه لحاف، رویه پشتی، دستمال و كتیبه هایی برای تزیین مجالس سوگواری اشاره کرد.در قرن ده هجری بازار قیصریه اصفهان به صورت مرکز تجمع قلمکار سازان درآمد و کارگاه‌های تولید از سردر قیصریه تا انتهای بازار ادامه داشت. در حال حاضر قلمکار به وسیله قالب‌های چوبی که دارای نقوش برجسته است انجام می‌شود (چیت سازی) و در حقیقت رکن اصلی قلمکارسازی (به عبارت بهتر چیت سازی) را قالب‌سازی تشکیل می‌دهد که معمولاً توسط افرادی که حرفه و تخصص شان قالب تراشی است به تفکیک رنگ و حداکثر در چهار رنگ بر روی چوب‌های مانند گلابی و زالزالک تراشیده می‌شود. 

قلم کاری سنتی و مدرن

در این مورد مهم توجه به تفاوت کاملاً بارز دو هنر قلمکاری اصیل با هنر چیت سازی است؛ اکثر مردم سفره‌های سنتی اصفهان که با مهرهای چوبی بر روی پارچه به صورت دستی چاپ می‌شود را به عنوان قلمکاری می‌شناسند اما اسم درست آن چیت سازی است و به اشتباه قلم کاری نامیده می‌شود. قلمکاری اصیل، اگر به اسمش هم توجه کنیم باید به صورت کامل با استفاده از قلم بر روی پارچه طراحی و پس از آن رنگ آمیزی شود. در صورتی که به هر شکلی چاپ دستی در این پروسه استفاده شود و ترکیبی از قلم کاری و چاپ دستی باشد به آن چیت سازی گفته میشود. قلمکاری اصیل به دلیل تکنیک اجرای کاملاً دستی ظرافت و دقت بیشتر  ارزش مالی و هنری بیشتری دارد.

پارچه های قلمکار که به آن “دلگه” گفته میشد بسیار مورد توجه اشراف دوره صفوی و پس از آن بود. اشرافیان با مراجعه به بازار اصفهان و مغازه های قلمکاری در جای مخصوصی این لباس ها انتخاب و تهیه میکردند. البته موارد دیگری هم بود که مورد توجه اشرافیان و دربارین برای نمایش تفاوت خود با مردم عادی استفاده میکردند.مواردی مانند ساخت خیمه و خرگاه و درفش های بزرگ و گران قیمت برای رجز خوانی؛ برخی اوقات نیز مثلا یک دیوار را با پارچه قلمکار می پوشاندند و یا به عنوان پرده از آن استفاده می کردند. استفاده از طلا و نقره نیز برای لباس پادشاهان و افراد درجه بالای دربار بسیار مرسوم بود و هدیه ای چشم گیر برای دادن به پادشاهان و درباریان محسوب میشد. البته پادشاهان نیز از این هنر برای دادن هدایا هم استفاده میکردند.استفاده از این هنر علاوه بر لباس در تجهیزات اسب سواری هم استفاده میشد.پادشاهان این اسب ها و تجهیزات را به عنوان هدیه به سرداران خود یا سفرای کشورهای دوست و همسایه اهدا میکرد.بدین وسیله زمینه افزایش محبوبیت و ابراز دوستی با کشورهای همسایه را ایجاد میکرد.

انواع طرح‌ها و نقوش

از جمله نقوشی که در هنر قلمکاری مورد استفاده قرار گرفته‌است، می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

مناظر تاریخی، جانوران اهلی و وحشی، مینیاتور، شکارگاه‌های صنعتی، رامشگران و نوازندگان، گل و بوته و اسلیمی، تصاویر شعرا، زنجیره، کتیبه، زورخانه و ورزشگاه‌ها، داستان‌های کهن ادبیات فارسی، تصاویر عشاق ایرانی، کتیبه‌های مزین به اشعار به ویژه اشعار محتشم کاشانی، موضوعات و وقایع تاریخی، داستان‌های حماسی عاشورا.

..
ارسال نظر